“DHUNA NE FAMILJE”

Dhuna ne Familje – Kriminologji

KOLEGJI AAB – PRISHTINË 

FALULTETI JURIDIK – JURIDIK I PËRGJITHSHËM

LËNDA: „KRIMINOLOGJI“

TEMA:

“DHUNA NE FAMILJE”

Kanditatët:Arlinda Feka , Albios Hasani

Mentori: Prof. Ass. Dr. Mensut Ademi

Prishtinë, 2026

ABSTRAKT

Dhuna në familje përbën një nga format më serioze dhe më të përhapura të kriminalitetit shoqëror, duke përfaqësuar një shkelje të rëndë të të drejtave themelore të njeriut dhe një sfidë të vazhdueshme për sistemet juridike dhe institucionale. Në Kosovë, ky fenomen mbetet i theksuar dhe ndikohet nga faktorë socialë, ekonomikë dhe kulturorë, ndërsa në nivel ndërkombëtar paraqitet si problem universal. Ky punim e trajton dhunën në familje nga perspektiva kriminologjike, duke analizuar shkaqet, format dhe pasojat e saj në Kosovë dhe në botë. Theksi vihet në ndikimin e normave patriarkale, pabarazisë gjinore, varësisë ekonomike dhe traumave sociale në përhapjen e këtij fenomeni. Punimi analizon gjithashtu rolin e viktimologjisë, sfidat institucionale në raportim dhe mbrojtjen e viktimave. Në përfundim, argumentohet se luftimi i dhunës në familje kërkon një qasje të koordinuar ndërmjet institucioneve shtetërore, shoqërisë civile dhe mekanizmave ndërkombëtarë, me fokus në parandalim, mbrojtje dhe rehabilitim.

PËRMBAJTJA

METODA E HULUMTIMIT

Ky punim seminarik është realizuar duke përdorur metodën desk research dhe analizën krahasuese:

1. Metoda Desk Research: Studimi i literaturës ekzistuese, raporteve institucionale dhe statistikave mbi dhunën në familje në Kosovë (vitet 2023–2025).
2. Analiza Krahasuese: Krahasimi i të dhënave nga Kosova me legjislacionin e krahasueshëm në Shqipëri dhe praktikat ndërkombëtare (Konventa e Stambollit, standardet e OKB-së).
3. Analiza Kriminologjike dhe Viktimologjike: Përdorimi i teorive të kriminologjisë (Teoria e Mësimit Social, Teoria e Kontrollit Social, Teoria e Strukturës Sociale) për të shpjeguar shkaqet dhe ciklet e dhunës.
4. Studimi i Statistikave: Përpunimi i të dhënave të raportuara nga institucionet e Kosovës për identifikimin e trendeve, tipologjisë së viktimave dhe llojeve të dhunës.

HYRJE

Dhuna në familje është një nga sfidat më serioze të shoqërisë moderne, duke ndikuar jo vetëm tek individët e përfshirë, por edhe tek komuniteti në tërësi. Në Kosovë, pasojat e dhunës brenda familjes kanë marrë një rëndësi të shtuar pas periudhës së pasluftës, duke u shndërruar nga një çështje që zakonisht mbahej e fshehur në familje, në një problem shoqëror dhe kriminal të dokumentuar. Fenomeni i dhunës në familje nuk përfshin vetëm dhunën fizike, por edhe atë psikologjike, ekonomike, seksuale dhe digjitale, duke pasqyruar një spektrë të gjerë të sjelljeve abuzive dhe të pasojave për viktimat.

Qëllimi i këtij punimi është të analizojë fenomenin e dhunës në familje në Kosovë nga perspektiva e kriminologjisë, duke shqyrtuar format e dhunës, teoritë që shpjegojnë shkaqet e saj, ciklin e viktimizimit, rolin e institucioneve, statistikat e fundit dhe sfidat në parandalim. Ky punim gjithashtu synon të evidentojë rëndësinë e viktimologjisë dhe të ofrojë rekomandime për masa proaktive që mund të zvogëlojnë incidencën e dhunës dhe të mbrojnë viktimat në mënyrë efektive.

Metoda e hulumtimit bazohet kryesisht në analizë të literaturës shkencore, raportet e institucioneve shtetërore dhe organizatave joqeveritare, si dhe studime të publikuara mbi dhunën në familje në Kosovë dhe rajon. Përmes këtij kombinimi të burimeve, punimi ofron një pasqyrë të plotë dhe të detajuar mbi fenomenin, duke mundësuar një kuptim më të mirë të sfidave dhe mundësive për parandalimin e dhunës brenda familjes.

DHUNA – KUPTIMI DHE NDARJA E SAJ 

Dhuna në familje mbetet një nga sfidat më serioze për shoqërinë kosovare. Nga pikëpamja kriminologjike, ajo nuk është thjesht një çështje private, por një fenomen kriminal që cenon sigurinë publike. Në Kosovë, ky fenomen ka pësuar ndryshime në raportim pas luftës së fundit, duke u zhvendosur nga një “tabu familjare” drejt një vepre penale të ndëshkueshme.

Nëse fokusohemi në lëndën e kriminologjisë, kjo shkencë luan një rol kyç në kuptimin, parandalimin dhe trajtimin e dhunës në familje. Për dallim nga drejtësia penale, e cila fokusohet kryesisht te ndëshkimi i fajtorit, kriminologjia studion shkaqet, fenomenologjinë dhe pasojat e këtij krimi në një nivel më të thellë social dhe psikologjik.

Vepra penale e “Dhunës në familje” nuk është një akt i vetëm, por një kategori që përfshin disa lloje veprimesh të dënueshme. Sipas Kodeve Penale të Kosovës (neni 248) dhe Shqipërisë (neni 130/a), veprat penale brenda familjes klasifikohen në bazë të natyrës së dëmit që i shkaktohet viktimës.

1. Dhuna Fizike

Kjo është forma më e raportuar dhe përfshin çdo veprim që cenon integritetin trupor të anëtarit të familjes.
Veprat: rrahja, goditja, lëndimi trupor (i lehtë ose i rëndë), deri te vrasja brenda familjes.

Raportet e viteve të fundit tregojnë një ashpërsim të masave ndëshkuese për sulmet fizike, ku arrestimi i autorit është i detyrueshëm në shumicën e rasteve flagrante.

2. Dhuna Psikologjike (Emocionale)

Dhuna psikologjike kualifikohet si vepër penale kur veprimet shkaktojnë frikë, pasiguri ose vuajtje të rëndë shpirtërore.
Veprat: kanosja, fyerja e vazhdueshme, izolimi, mbikëqyrja e tepërt dhe presioni për të vepruar kundër vullnetit.

Sfida kryesore mbetet provueshmëria në gjykatë, megjithatë praktika gjyqësore po pranon gjithnjë e më shumë dëshmitë e ekspertëve psikologë si prova materiale.

  Dhuna Ekonomike

Dhuna ekonomike ka fituar vëmendje të shtuar në raportet e viteve 2024–2025, duke u identifikuar si një mjet i fuqishëm kontrolli ndaj viktimës.
Veprat: marrja e pagës ose e të ardhurave, ndalimi i punësimit, shkatërrimi i pronës së përbashkët ose privimi nga mjetet bazë për jetesë.

4. Dhuna Seksuale brenda Familjes

Dhuna seksuale përfshin çdo akt seksual të padëshiruar brenda raporteve bashkëshortore ose familjare.
Veprat: ngacmimi seksual, sulmi seksual dhe përdhunimi martesor.

Legjislacioni i përditësuar ka forcuar ndjeshëm mbrojtjen e viktimave, duke hequr konceptin e vjetëruar të “detyrimeve martesore” si justifikim për dhunën seksuale.

5. Dhuna Digjitale (Trendi 2024–2025)

Dhuna digjitale përmes teknologjisë së informacionit është shfaqur si një formë e re e dhunës, e cila shpesh kualifikohet nën veprat e ngacmimit ose vjedhjes së identitetit.
Veprat: shpërndarja e imazheve intime pa pëlqim, përdorimi i pajisjeve GPS për përcjellje dhe ngacmimi i vazhdueshëm në rrjete sociale.

Gjatë fundit të vitit 2024, në Kosovë janë shtuar kërkesat që dhuna digjitale të përfshihet si nen i veçantë në Kodin Penal.

TEORITË KRIMINOLOGJIKE QË SHPJEGOJNË DHUNËN NË KOSOVË

Për të kuptuar arsyet pse ndodh dhuna në familje, analiza kriminologjike mbështetet në disa teori themelore që shpjegojnë sjelljen devijuese në kontekstin social dhe institucional.

Teoria e Mësimit Social (Albert Bandura).
Sipas kësaj teorie, sjellja kriminale mësohet përmes vëzhgimit dhe imitimit. Në shoqërinë kosovare, fëmijët që ekspozohen ndaj dhunës brenda familjes e perceptojnë atë si një mjet normal për zgjidhjen e konflikteve, duke krijuar të ashtuquajturin “cikël ndër-gjeneracional të dhunës”.

Teoria e Kontrollit Social.
Kjo teori thekson rolin e institucioneve dhe lidhjeve shoqërore në frenimin e sjelljes kriminale. Kur institucionet shtetërore, si policia dhe gjykatat, perceptohen si joefikase ose paragjykuese, kostoja e kryerjes së dhunës për autorin ulet, gjë që e inkurajon përsëritjen e saj.

Teoria e Strukturës Sociale.
Sipas kësaj qasjeje, kushtet socio-ekonomike si varfëria, papunësia dhe izolimi social krijojnë frustrim dhe tension, të cilat shpesh manifestohen përmes dhunës brenda familjes. Në Kosovë, ky fenomen është më i theksuar në zonat rurale dhe komunitetet me mungesë të mbështetjes institucionale.

DINAMIKA E DHUNËS DHE CIKLI I VIKTIMIZIMIT

Dhuna në familje nuk paraqitet si një akt i izoluar, por ndjek një model të përsëritur dhe progresiv që vjen duke u rënduar me kalimin e kohës. Ky model njihet në literaturën kriminologjike si Cikli i Walker-it.

Faza e parë – Tensioni (Tension Building).
Në këtë fazë, viktima fillon të ndiejë rrezikun dhe pasigurinë, ndërsa dhunuesi shfaq sjellje posesive, xhelozi dhe kontroll të shtuar.

Faza e dytë – Incidenti Akut (Acute Explosion).
Kjo fazë karakterizohet nga shpërthimi i dhunës, i cili mund të përfshijë rrahje, thyerje të sendeve, kërcënime ose izolim të viktimës.

Faza e tretë – Pendimi ose “Muaji i Mjaltit”.
Pas aktit të dhunës, dhunuesi shpesh shfaq pendesë dhe përdor manipulim emocional për ta rikthyer viktimën. Në Kosovë, kjo fazë shpesh përforcohet nga presioni i familjarëve të gjerë, të cilët i kërkojnë viktimës të heshtë për “ruajtjen e familjes”.

ANALIZA E SHKAQEVE SPECIFIKE NË RAJONIN E KOSOVËS

Kosova ka disa specifika sociale dhe historike që e dallojnë nga vendet e tjera dhe që ndikojnë drejtpërdrejt në përhapjen e dhunës në familje.

4.1. Faktori Socio-Ekonomik dhe Prona

Varësia ekonomike përbën një nga pengesat kryesore për largimin nga marrëdhëniet abuzive. Një përqindje shumë e ulët e grave në Kosovë zotërojnë pronë në emër të tyre (rreth 15–18%), çka e bën pavarësinë ekonomike pothuajse të pamundur dhe largimin nga dhuna të perceptohet si “vetëvrasje sociale”.

4.2. Trashëgimia e Luftës dhe PTSD

Traumat e papërpunuara të luftës, veçanërisht çrregullimi i stresit post-traumatik (PTSD), kanë ndikuar në rritjen e agresivitetit brenda familjes. Mungesa e shërbimeve adekuate të shëndetit mendor pas luftës ka lënë pasoja afatgjata në sjelljen kriminogjene.

4.3. Sistemi i Drejtësisë dhe Recidivizmi

Një problem serioz kriminologjik në Kosovë është recidivizmi. Lirimi i shpeshtë i dhunuesve me procedurë të rregullt ose dënime me kusht e lë viktimën të pambrojtur dhe ul besimin në sistemin e drejtësisë.

4.4. Narkomania dhe Varësitë

Statistikat tregojnë se një përqindje e konsiderueshme e rasteve të dhunës në familje, veçanërisht në raportin prind–fëmijë, lidhen me përdorimin e drogës dhe substancave narkotike. Kjo dukuri është në rritje dhe paraqet rrezik serioz për të ardhmen.

STATISTIKAT DHE VIKTIMOLOGJIA

Sipas raporteve të fundit të institucioneve relevante në Kosovë, raportimi i rasteve të dhunës në familje ka shënuar një rritje prej rreth 15–20% në periudhën 2024–2025, duke reflektuar jo vetëm një vetëdijesim të shtuar, por edhe një agresivitet të vazhdueshëm në shoqëri.

Në lidhje me profilin e viktimave, gratë mbeten grupi më i prekur (mbi 80%), megjithatë ka pasur një rritje të raportimeve të rasteve të dhunës ndaj prindërve të moshuar, duke nxjerrë në pah nevojën për vëmendje më të madhe në këtë kategori të cenueshme.

Viktimologjia, si një degë e kriminologjisë, studion posaçërisht viktimat, përvojat e tyre, procesin e viktimizimit dhe marrëdhëniet mes viktimës dhe autorit. Kur flasim për dhunën në familje, fokusi zhvendoset nga pyetja “pse e bëri dhunuesi këtë?” te pyetja “çfarë po përjeton viktima dhe si ndikohet ajo?” — një qasje kyçe për mbrojtjen dhe trajtimin e viktimave.

1. Kuptimi i Procesit të Viktimizimit

Viktimologjia shpjegon se dhuna në familje nuk është një incident i izoluar, por një proces i vazhdueshëm.

• Viktimizimi Primar:Dëmi i drejtpërdrejtë (fizik, psikologjik, ekonomik) që pëson personi nga dhunuesi.
• Viktimizimi Dytësor (Sekondar):Ky është një koncept kyç viktimologjik. Ndodh kur institucionet (policia, gjykatat, spitalet) e trajtojnë viktimën me mosbesim, ftohtësi apo paragjykim, duke e bërë atë të ndihet sërish si viktimë, këtë herë e sistemit.
• Viktimizimi Indirekt:Studion ndikimin te personat që dëshmojnë dhunën, veçanërisht fëmijët, të cilët ndonëse nuk goditen fizikisht, pësojnë trauma të rënda psikologjike.

2. Tipologjia e Viktimave

Viktimologjia ndihmon në kategorizimin e viktimave për të ofruar ndihmë specifike. Në dhunën në familje, ajo analizon:

• Gratë: Si grupi më i rrezikuar për shkak të raporteve të pabarabarta të pushtetit.
• Fëmijët: Si viktima pasive ose aktive.
• Të moshuarit: Një grup shpesh i harruar që vuan nga neglizhenca ose abuzimi financiar.
• Burrat: Viktimologjia moderne pranon dhe studion edhe burrat si viktima, duke analizuar stigmën sociale që i pengon ata të raportojnë.

3. Marrëdhënia Viktimë–Autor (Cikli i Dhunës)

Për dallim nga krimet e rrugës, në dhunën në familje viktima dhe autori kanë lidhje emocionale dhe jetojnë bashkë. Viktimologjia studion “Traumatic Bonding” (lidhjen traumatike), ku viktima zhvillon një lloj varësie emocionale ndaj dhunuesit, gjë që shpjegon pse shumë viktima tërhiqen nga denoncimet ose kthehen te partneri abuziv.

4. Teoria e “Përgjegjësisë” dhe Shmangia e “Victim Blaming”

Një nga kontributet më të mëdha të viktimologjisë moderne është luftimi i “Victim Blaming” (fajësimit të viktimës). Historikisht, pyetej “çfarë bëri viktima për ta provokuar dhunuesin?”. Viktimologjia shkencore sot argumenton se përgjegjësia i takon ekskluzivisht autorit dhe se sjellja e viktimës është shpesh një mekanizëm mbijetese, jo shkak i krimit.

5. Të Drejtat dhe Kompensimi

Viktimologjia ka shtyrë përpara reforma ligjore që fokusohen te Drejtësia Restauruese:

• Urdhërat e mbrojtjes: Sigurimi i menjëhershëm i viktimës.
  • Kompensimi: E drejta e viktimës për të marrë dëmshpërblim për shpenzimet mjekësore, humbjen e punës dhe dëmin moral.
  • Shërbimet mbështetëse: Krijimi i strehimoreve dhe linjave telefonike emergjente.

Pa viktimologjinë, sistemi i drejtësisë do të shihte vetëm thyerjen e ligjit. Me viktimologjinë, sistemi sheh njeriun që vuan dhe përpiqet të rindërtojë jetën e tij, jo vetëm të ndëshkojë fajtorin.

ROLI I INSTITUCIONEVE DHE SFIDAT E PARANDALIMIT

Përballja me dhunën në familje gjatë viteve 2024-2025 ka vendosur institucionet përballë një presioni të madh për të kaluar nga reagimi pasiv (pasi ndodh krimi) në parandalim aktiv.

Më poshtë është një analizë e rolit të aktorëve kryesorë dhe pengesave që po vështirësojnë eliminimin e këtij fenomeni:

• Policia e Shtetit të Kosovës: Është hallka e parë e kontaktit. Roli i tyre është vlerësimi i menjëhershëm i rrezikut dhe largimi i dhunuesit. Risia e vitit 2024 është trajnimi i njësive të specializuara për trajtimin me ndjeshmëri të viktimave.
• Gjykatat dhe Prokuroria: Kanë fuqinë për të lëshuar Urdhra Mbrojtjeje dhe për të caktuar masa dënimi. Gjatë vitit 2024, fokusi është zhvendosur te ndjekja penale edhe kur viktima tërheq denoncimin (për shkak të presionit familjar).
• Mbrojtësit e Viktimave (Zyra e Prokurorit): Ofrojnë këshillim ligjor falas dhe shoqërim gjatë gjithë procesit gjyqësor.
• Qendrat për Punë Sociale (QPS): Luajnë rol kyç në strehimin e viktimave dhe rehabilitimin e fëmijëve që janë dëshmitarë të dhunës.

SFIDAT KRYESORE NË PARANDALIM

Pavarësisht kornizës ligjore të mirë (bazuar në Konventën e Stambollit), parandalimi po has në këto sfida kritike gjatë 2024-2025:

1. Sfidat Gjyqësore (Dënimet e Ulëta): Një sfidë e vazhdueshme është shqiptimi i dënimeve “nën minimumin ligjor”. Kur dhunuesi dënohet me kusht ose me gjobë, ai shpesh kthehet në shtëpi më i agresiv, gjë që dekurajon viktimat për të raportuar përsëri.
2. Mungesa e Mbështetjes Ekonomike: Shumë gra kthehen te dhunuesi sepse nuk kanë pavarësi financiare. Institucionet ende nuk ofrojnë paketa të mjaftueshme punësimi ose banimi social afatgjatë pas largimit nga strehimoret.⁴³
3. Monitorimi i Urdhrave të Mbrojtjes: Për herë të parë në vitin 2024, filloi implementimi i hallkave elektronike (GPS). Megjithatë, sfida mbetet numri i kufizuar i këtyre pajisjeve dhe vonesat teknike në monitorimin e lëvizjeve të dhunuesit në kohë reale.⁴³
4. Stigmatizimi Shoqëror: Në shumë zona rurale, dhuna ende shihet si “çështje private”. Institucionet e kanë të vështirë të depërtojnë në raste ku familja dhe rrethi ushtrojnë presion mbi viktimën për të heshtur për hir të “nderit” ose fëmijëve.⁴³
5. Rehabilitimi i Dhunuesve: Parandalimi dështon nëse trajtohet vetëm viktima. Aktualisht, ka shumë pak programe të detyrueshme për trajtimin psikologjik të dhunuesve (për menaxhimin e zemërimit ose varësinë nga substancat).⁴³

MASA PROAKTIVE (VITI 2025)

Për të adresuar këto sfida, po synohen disa hapa të rinj nga institucionet përkatëse:

• Digjitalizimi:Krijimi i bazave të të dhënave të përbashkëta mes Policisë, Gjykatave dhe Qendrave Sociale për të parë historikun e plotë të një dhunuesi menjëherë.
• Edukimi në Shkolla:Futja e moduleve për respektin gjinor dhe zgjidhjen paqësore të konflikteve që në ciklin fillor.⁴⁵

Dhuna në familje në Kosovë nuk do të zhduket vetëm me ndërhyrjen e policisë. Duhet një “revolucion” në sistemin e edukimit dhe një reformë pronësore që i jep gruas pavarësi. Lufta kundër dhunës kërkon që shoqëria të pushtojë “heshtjen” dhe institucionet të zbatojnë “zero tolerancë”.⁴⁵

Si përfundim, ky punim argumentoi se dhuna në familje mbetet një nga plagët më të rënda të shoqërisë sonë, duke mos qenë thjesht një ‘problem privat’, por një krizë e mirëfilltë e shëndetit publik dhe të drejtave të njeriut. Përmes analizës, pamë se varësia ekonomike dhe stigmatizimi social janë shpesh barrierat që i mbajnë viktimat të mbërthyera në cikle abuzive.⁴⁵

Megjithëse kuadri ligjor ka pësuar përmirësime, zbatimi i tij mbetet sfidë. Nuk mjafton vetëm dënimi i dhunuesit; kërkohet një qasje multidimensionale që përfshin edukimin e hershëm, mbështetjen psikologjike dhe fuqizimin ekonomik të grave. Vetëm duke thyer heshtjen dhe duke ofruar një rrjet sigurie të palëkundur, mund të shpresojmë në një shoqëri ku shtëpia është vërtet një vend i sigurt për të gjithë.⁴⁵

ofruar një rrjet sigurie të palëkundur, mund të shpresojmë në një shoqëri ku shtëpia është vërtet një vend i sigurt për të gjithë.⁴⁵

PËRFUNDIMI

Dhuna në familje mbetet një nga sfidat më serioze për shoqërinë kosovare, duke mos qenë thjesht një “çështje private”, por një fenomen që prek sigurinë publike, shëndetin mendor dhe të drejtat e njeriut. Analiza e këtij fenomeni tregon se dhuna nuk është një incident i izoluar, por një proces spiral që përsëritet dhe ndikojnë faktorë socio-ekonomikë, trashëgimia e luftës, recidivizmi dhe përdorimi i substancave narkotike.

Viktimat e dhunës janë kryesisht gratë, fëmijët dhe të moshuarit, ndërsa burrat, edhe pse më pak të raportuar, nuk mbeten jashtë analizës viktimologjike. Studimi i ciklit të dhunës, marrëdhënia viktimë-autor dhe konceptet e viktimizimit të dytë dhe indirekt tregojnë rëndësinë e trajtimit të tërësishëm të problemit, jo vetëm ndëshkimin penal të autorit.

Institucionet kosovare, përfshirë policinë, gjykatat, prokurorinë dhe qendrat sociale, kanë marrë hapa për përmirësimin e mbrojtjes së viktimave, por mbeten sfida kritike si dënimet e ulëta, mungesa e mbështetjes ekonomike, monitorimi i kufizuar i urdhrave të mbrojtjes dhe stigma sociale. Parandalimi i dhunës kërkon një qasje multidimensionale: edukim i hershëm mbi respektin gjinor, mbështetje psikologjike dhe fuqizim ekonomik të grave. Vetëm me një sistem të integruar dhe shoqëri të ndërgjegjshme mund të shpresojmë në një ambient të sigurt familjar për të gjithë.

BIBLIOGRAFIA / LITERATURA

1. Këshilli i Evropës, Konventa e Stambollit për Parandalimin dhe Luftimin e Dhunës ndaj Grave dhe Dhunës Familjare, 2011.
2. UNDP Kosovo, Domestic Violence Prevention and Institutional Response in Kosovo 2024–2025, Prishtinë, 2025.
3. Bandura, A., Social Learning Theory, Englewood Cliffs: Prentice Hall, 1977.
4. Walker, L. E., The Battered Woman, New York: Harper & Row, 1979.
5. Këshilli i Evropës, Viktimologjia dhe Drejtësia Restauruese, 2022.
6. Zyra e Statistikave të Kosovës (ASK), Raporti për Dhunën në Familje në Kosovë 2023–2025, Prishtinë, 2025.
7. Ligji Penal i Republikës së Kosovës, Neni 248 – Dhuna në Familje, 2024.
8. Ligji Penal i Shqipërisë, Neni 130/a – Dhuna në Familje, 2024.
9. UN Women, Global Study on Homicide: Gender-related Killing of Women and Girls, 2019.