KUSH FITON Pa sovranitet ekonomik, nuk ka sovranitet shtetëror.
Ndikimi i Bizneseve të Lidhura me Kinën dhe Rusinë në Ekonominë dhe Sigurinë e Kosovës
________________________
Nga: M.Ademi, D.Shala
Në dekadat e fundit, Kosova si shtet i ri, me institucione ende në konsolidim, është bërë terren i ndjeshëm për ndikime të huaja ekonomike dhe politike. Përveç aktorëve perëndimorë, gjithnjë e më shumë vërehet prania indirekte e interesave kineze dhe ruse, kryesisht përmes biznesmenëve, tregtarëve dhe kompanive “fasadë”, të cilat veprojnë në sektorë strategjikë të ekonomisë.
Ky ndikim nuk manifestohet domosdoshmërisht përmes investimeve të mëdha publike, por përmes rrjeteve tregtare, financiare dhe informale, që shpesh mbesin jashtë vëmendjes së publikut.
2. Mekanizmat e depërtimit ekonomik
a) Biznese fasadë dhe kapital me origjinë të paqartë
Një nga format kryesore të ndikimit është krijimi i bizneseve me pronësi formale lokale, por me:
financim nga jashtë, lidhje me kompani offshore, mungesë transparence mbi burimin e kapitalit.
Këto struktura përdoren për:
pastrim parash, ikje nga tatimi, transferim kapitali jashtë Kosovës.
b) Dominimi i tregut dhe shkatërrimi i konkurrencës
Nëpërmjet çmimeve artificialisht të ulëta, disa biznese të lidhura me zinxhirë tregtarë kinezë apo rusë:
dëmtojnë prodhuesit vendorë, rrisin varësinë nga importi, pengojnë zhvillimin ekonomik afatgjatë.
c) Sektorë të ndjeshëm
Prania më e madhe vërehet në:
tregtinë e mallrave industriale dhe teknologjike, ndërtimtari, energji dhe lëndë të para, telekomunikacion dhe pajisje elektronike.
Këta sektorë kanë ndikim të drejtpërdrejtë në sigurinë kombëtare.
3. Rreziku për sigurinë kombëtare
a) Mbledhje informacioni dhe ndikim politik
Në shumë vende evropiane është dokumentuar përdorimi i bizneseve si:
pika kontakti, mbledhje e të dhënave ekonomike e institucionale, krijim ndikimi mbi vendimmarrës lokalë.
Kosova, me kapacitete të kufizuara të kundërzbulimit ekonomik, mbetet e ekspozuar ndaj këtij rreziku.
b) Varësia strategjike
Kur një shtet bëhet i varur nga:
teknologjia, furnizimi, kapitali i një shteti rival gjeopolitik, ai humb gradualisht pavarësinë vendimmarrëse.
4. Ndikimi në shëndetin dhe mirëqenien e qytetarëve
Mallra të lira, pa standarde të qarta cilësie:
rrezikojnë shëndetin publik, dëmtojnë mjedisin, rrisin kostot shëndetësore afatgjata për shtetin.
Kontrolli i dobët doganor dhe inspektues e përkeqëson këtë situatë.
5. A ka kontroll dhe mbikëqyrje?
Formalisht, po:
Administrata Tatimore,
Doganat,
Njësitë për Parandalimin e Pastrimit të Parave,
Agjencitë e sigurisë.
Praktikisht, kontrolli shpesh është:
i fragmentuar, i ndikuar politikisht, i kufizuar në kapacitete profesionale dhe teknike.
6. Përfundim dhe rekomandime
Ndikimi ekonomik i aktorëve të lidhur me Kinën dhe Rusinë nuk është gjithmonë i dukshëm, por është strategjik dhe afatgjatë.
Kosova duhet:
1. Të forcojë kontrollin mbi origjinën e kapitalit.
2. Të rrisë bashkëpunimin me partnerët perëndimorë në siguri ekonomike.
3. Të mbrojë prodhuesin vendor.
4. Të trajtojë ekonominë si pjesë të sigurisë kombëtare.
Pa sovranitet ekonomik, nuk ka sovranitet shtetëror.
_________________
LITERATURA
1. Siguria kombëtare dhe ndikimi ekonomik
Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). Security: A New Framework for Analysis. Lynne Rienner Publishers.
Baldwin, D. A. (1997). The Concept of Security. Review of International Studies.
Farrell, H., & Newman, A. (2019). Weaponized Interdependence. International Security.
2. Ndikimi i Kinës dhe Rusisë në Ballkanin Perëndimor
European Council on Foreign Relations (ECFR). China’s Balkan Gambit.
Center for Strategic and International Studies (CSIS). Russia’s Influence in the Balkans.
German Council on Foreign Relations (DGAP). Economic Statecraft in the Western Balkans.
NATO Strategic Communications Centre of Excellence. Russian and Chinese Influence Operations.
3. Pastrimi i parave dhe krimi financiar
United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC). Money Laundering and Terrorist Financing Risk Assessment.
Financial Action Task Force (FATF). International Standards on Combating Money Laundering.
Transparency International. Corruption and State Capture in the Western Balkans.
World Bank. Illicit Financial Flows and Economic Development.
