Kolegji AAB 

FAKULTETI JURIDIK

STUDIMET THEMELORE

LËNDA: “KRIMINOLOGJI”

 __________________________________________________________________________________

“TEORIA E DRITAREVE TË THYERA DHE PSIKOLOGJIA PAS VRASËSVE SERIALË”

 

 

Punim seminarik

 

 

   Kandidatja:                                                                                                             Mentori:

Andina Shllaku                                                                                                   Prof.Ass.Dr.sc.  Mensut Ademi        

                                                                  Prishtinë,2025

 

Abstrakt

 

Ky punim seminarik merr përsipër të analizojë lidhjen komplekse dhe shpesh të nënvlerësuar midis kriminologjisë ambientale dhe psikopatologjisë individuale, duke u fokusuar te Teoria e Dritareve të Thyera dhe Psikologjia e Vrasësve Serial. Synimi kryesor i këtij kërkimi është të eksplorojë se si dekadenca vizuale dhe sociale e një mjedisi urban (simbolizuar nga “dritaret e thyera”) shërben si një katalizator për manifestimin e sjelljeve ekstreme kriminale. Përmes një analize të hollësishme të literaturës botërore dhe asaj rajonale (Kosovë dhe Shqipëri), punimi argumenton se vrasësit serialë nuk operojnë në izolim, por shfrytëzojnë zonat e anomisë sociale për të zgjedhur viktimat dhe për të ruajtur anonimitetin e tyre operacional.Në pjesën e parë, trajtohet origjina e Teorisë së Dritareve të Thyera, duke u ndalur te eksperimenti i Zimbardos dhe evolucioni i saj në politikat e “Zero Tolerancës”. Pjesa e dytë fokusohet në profilizimin psikologjik të vrasësve serialë, duke analizuar faktorët neurobiologjikë, traumat e fëmijërisë dhe Triadën e Macdonald-it. Risia e këtij punimi qëndron në gërshetimin e këtyre dy poleve: dëshmimit se si një ambient i lënë pas dore ul barrierën psikologjike për kriminelin dhe rrit vulnerabilitetin e viktimës.

Përmes rasteve studimore, si ai i Gary Ridgway në SHBA dhe analizës së tranzicionit post-konfliktual në Ballkan, konkludohet se parandalimi i krimeve të rënda kërkon një qasje multidimensionale. Gjetjet sugjerojnë se ndërhyrjet në urbanistikë, policimi në komunitet dhe riparimi i kontrollit social joformal janë po aq jetike sa ndjekja penale. Punimi mbyllet me thirrjen për një paradigmë të re të sigurisë, ku mirëmbajtja e rendit në detajet e vogla konsiderohet si vija e parë e mbrojtjes kundër psikopatologjisë vrasëse.

Një mjedis i degraduar (dritaret e thyera, braktisja, mungesa e rendit) nuk nxit vetëm kriminelët e vegjël, por shërben si një “inkubator” ose “maskim” për vrasësit serialë.

Pikat ku këto dy teori bashkohen:Mjedisi si “Fushë Gjuetie”: Teoria e dritareve të thyera thotë se në lagjet e lëna pas dore, policia nuk ndërhyn për gjëra të vogla. Një vrasës serial (psikologjia e tij grabitqare) zgjedh pikërisht këto zona sepse e di që mbikëqyrja sociale është e ulët dhe viktimat (shpesh njerëz të margjinalizuar) nuk do të kërkohen menjëherë.

Teoria e Stresit Mjedisor: Hulumtojme nëse rritja në një mjedis me “dritare të thyera” (kaos, dhunë, papastërti) ndikon në formimin e trurit të një fëmije me prirje psikopatike, duke shërbyer si një “shkrepëse” që ndez traumën.

Anonimati Urban: Kur një lagje është e rrënuar, njerëzit nuk komunikojnë. Kjo u lejon vrasësve serialë (që shpesh kanë një “maskë sanie” ose jetë të rregullt) të veprojnë pa u vënë re.

 

Fjalët kyçe: Teoria e Dritareve të Thyera, Vrasës Serial, Kriminologji Ambientale, Psikopati, Kontroll Social, Siguri Urbane.

 

PËRMBAJTJA:

Hyrje ……………………………………………………….………………………………….fq.4

Teoria e dritareve të thyera:Origjina dhe Evolucioni …………………………….……….fq.5

Psikologjia e vrasësve serial………………………………………………………………….fq.8

Ndërlidhja midis ambientit dhe psikopatologjisë…………………………………………fq.10

Raste studimore dhe analiza krahasimore …………………………………………………fq.11

Përfundimi……………………………………………………………………………………fq.13

Bibliogafia……………………………………………………………………………………fq.14

___________________________________________________________________________________________________

HYRJE:

 

Kriminologjia moderne është përpjekur vazhdimisht të gjejë një ekuilibër midis shpjegimit të krimit si një akt individual dhe krimit si produkt i mjedisit rrethues. Ky punim synon të analizojë dy pole të ndryshme, por të ndërlidhura të fenomenit kriminal: Teorinë e Dritareve të Thyera, e cila fokusohet te dekadenca urbane, dhe Psikologjinë e Vrasësve Serial, që fokusohet te devijimi i thellë mendor.Pyetja kërkimore shtrohet: A mundet një ambient i lënë pas dore të shërbejë si katalizator për zhvillimin e personaliteteve psikopatike, apo vrasësit serialë janë thjesht produkt i biologjisë dhe traumave të hershme fëmijërore? Përmes këtij studimi, do të shqyrtojmë se si rendi publik dhe psikika njerëzore ndërveprojnë në krijimin e asaj që ne e quajmë “karrierë kriminale”.

Analiza e krimit dhe e sjelljes devijante ka qenë gjithmonë një sfidë për shkencat shoqërore, veçanërisht për kriminologjinë dhe psikologjinë forenzike. Në përpjekje për të kuptuar se pse disa individë kalojnë kufirin e normave njerëzore dhe kryejnë akte të tmerrshme dhune, shkencëtarët janë ndarë shpesh në dy kampe: ata që besojnë se krimineli lind i tillë (pozitivizmi kriminologjik) dhe ata që besojnë se krimineli formohet nga rrethanat (ambientalizmi). Ky punim seminarik merr përsipër të ndërthurë këto dy perspektiva përmes analizës së Teorisë së Dritareve të Thyera dhe Psikologjisë së Vrasësve Serial. Sipas këtij koncepti, nëse një dritare e thyer në një ndërtesë nuk riparohet, shumë shpejt të gjitha dritaret e tjera do të thyhen. Kjo ndodh sepse dritarja e thyer dërgon një sinjal psikologjik të fortë: se komunitetit dhe autoriteteve nuk u intereson më për rendin. Ky kaos vizual dhe social krijon një terren pjellor për krime më të rënda, pasi kriminelët e ndiejnë se në një ambient të tillë kontrolli është i dobët dhe mundësia për t’u ndëshkuar është minimale ¹. Nga ana tjetër, figura e vrasësit serial përfaqëson kulmin e patologjisë njerëzore. Ndryshe nga krimineli ordiner që mund të vjedhë për shkak të varfërisë, vrasësi serial operon mbi motive të errëta psikologjike, shpesh të rrënjosura në trauma të fëmijërisë, çrregullime të personalitetit dhe mungesë totale të empatisë. Pyetja që shtrohet në këtë punim është: Ku takohen këto dy botë? A mundet që një mjedis “me dritare të thyera”  një ambient anomik ku vlerat morale janë zbehur – të shërbejë si laborator ku vrasësi serial mund të rafinojë teknikat e tij dhe të gjejë viktima më lehtësisht?Në kontekstin shqiptar, kjo temë merr një rëndësi të veçantë. Pas viteve ’90, shoqëria në Shqipëri dhe Kosovë kaloi përmes periudhave të gjata të tranzicionit, ku “dritaret e thyera” ishin jo vetëm metaforike, por edhe fizike. Dobësimi i kontrollit social, migrimi i pakontrolluar dhe degradimi i disa zonave urbane krijuan mundësi për lulëzimin e strukturave kriminale. Sipas profesorit Ismet Elezi, krimi në shoqëritë në tranzicion nuk është vetëm pasojë e ligjit të dobët, por edhe e thyerjes së normave morale që mbajnë bashkë komunitetin ².Përmes këtij punimi, do të analizohet se si vrasësit serialë shpesh përzgjedhin “zonat e dritareve të thyera” si terrenet e tyre të gjuetisë. Viktimat e tyre shpesh vijnë nga radhët e njerëzve të margjinalizuar që jetojnë në këto zona ata që shoqëria i ka “harruar” ashtu siç ka harruar të riparojë dritaret e thyera. Duke eksploruar profilizimin psikologjik të vrasësve si Ted Bundy, Jeffrey Dahmer, apo raste nga rajoni, do të shohim se si mjedisi dhe psikika ndërveprojnë në mënyra fatale.Ky punim synon të ofrojë një vështrim të zgjeruar mbi kriminologjinë moderne, duke argumentuar se siguria publike fillon nga detajet e vogla të rendit dhe se kuptimi i psikozës së vrasësit nuk mund të bëhet i ndarë nga konteksti social ku ai operon. Ne do të shqyrtojmë se si parandalimi i krimeve të vogla dhe mirëmbajtja e integritetit urban mund të shërbejnë si barriera mbrojtëse kundër krimeve më të rënda që tronditin themelet e shoqërisë sonë.

———————————————————————————————————————

¹ Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). Broken Windows: The police and neighborhood safety. The Atlantic Monthly. Ky artikull mbetet gurthemeli i politikave moderne të policimit në shumë vende të botës.

² Elezi, Ismet. (2002). Kriminologjia.

TEORIA E DRITAREVE TË THYERA: ORIGJINA DHE EVOLUCIONI

 

E prezantuar për herë të parë në vitin 1982 nga sociologët James Q. Wilson dhe George L. Kelling, kjo teori sugjeron se shenjat e dukshme të antisociabilitetit dhe mungesa e rendit (si xhamat e thyer, grafitet, mbeturinat) krijojnë një mjedis që inkurajon krime më të rënda. Mesazhi që përcillet është: “Askujt nuk i bën vonë për këtë vend” ³.Në kontekstin e tranzicionit në Shqipëri dhe Kosovë, kjo teori ka gjetur zbatim të gjerë. Pas viteve ’90, degradimi i hapësirave publike dhe mungesa e kontrollit policor në zona të caktuara çuan në një rritje të perceptimit të pasigurisë. Sipas autorëve shqiptarë, kontrolli shoqëror joformal është po aq i rëndësishëm sa ai formal për parandalimin e deviancës ⁴.Teoria e “Dritareve të Thyera” nuk lindi në një vakum teorik; ajo ishte produkt i vëzhgimeve të mprehta mbi sjelljen njerëzore në raport me mjedisin urban. Megjithëse artikulli i famshëm i Wilson dhe Kelling u publikua në vitin 1982, rrënjët e saj gjenden në psikologjinë sociale të viteve ’60.

2.1 Eksperimenti i Philip Zimbardos (1969)

Përpara se teoria të emërtohej zyrtarisht, psikologu i Stanfordit, Philip Zimbardo, kreu një eksperiment që do të bëhej baza empirike e këtij koncepti. Ai braktisi dy makina identike në dy lokacione krejtësisht të ndryshme: një në lagjen problematike Bronx të New York-ut dhe tjetrën në Palo Alto të Kalifornisë, një zonë e pasur dhe e qetë.Në Bronx, makina u sulmua brenda dhjetë minutave. Fillimisht u vodh bateria dhe radiotatori, pastaj u thye xhami dhe brenda pak ditësh makina u shkatërrua plotësisht. Në të kundërt, makina në Palo Alto qëndroi e paprekur për më shumë se një javë. Atëherë Zimbardo bëri diçka interesante: ai mori një çekan dhe goditi qëllimisht makinën në Palo Alto, duke thyer xhamin e saj. Pas kësaj, njerëzit e “respektueshëm” të lagjes filluan ta godisnin edhe ata makinën, duke e shkatërruar brenda pak orësh.Ky eksperiment vërtetoi se çorganizimi vizual dërgon një mesazh universal: “Këtu nuk ka rregull, dhe askush nuk monitoron sjelljen”. Ky mesazh e bën krimin të pranueshëm edhe për ata që normalisht nuk do të kryenin akte kriminale ⁵.

2.2 Teorema e Wilson dhe Kelling (1982)

Duke u bazuar te Zimbardo, James Q. Wilson dhe George L. Kelling argumentuan se krimi i rëndë është hapi i fundit i një procesi që fillon me çrregullime të vogla. Sipas tyre, nëse një dritare e thyer në një ndërtesë nuk riparohet, kalimtarët do të nxjerrin përfundimin se askujt nuk i bëhet vonë. Së shpejti, do të thyhen edhe dritaret e tjera.Autorët e zgjeruan këtë metaforë për të përfshirë sjelljet sociale: lypja agresive, dehja në publik, prostitucioni rrugor dhe mbledhja e bandave nëpër qoshe. Kur këto sjellje tolerohen, banorët e ndershëm fillojnë të tërhiqen nga hapësirat publike, duke ia lënë rrugët “të fortëve”. Ky largim i kontrollit social joformal (syve të komunitetit) krijon një vakum që mbushet nga krimi i organizuar dhe individët me patologji të rrezikshme ⁶.

2.3 Evolucioni: Nga Teoria te Politika e “Zero Tolerancës”

Në vitet ’90, teoria kaloi nga librat e kriminologjisë në rrugët e qyteteve. Evolucioni më i rëndësishëm ndodhi në New York nën drejtimin e komisionerit të policisë William Bratton. Ai besonte se për të ndaluar vrasjet, policia duhej së pari të ndalonte ata që hidhnin mbeturina apo ata që “shënonin” muret me grafite.Kjo qasje, e njohur si Policimi i Rendit Publik, transformoi rolin e policit nga një person që thjesht reagon ndaj krimeve (pasi ato ndodhin), në një agjent që parandalon krimin duke mbajtur rendin. Në Shqipëri dhe Kosovë, pas viteve 2000, ky koncept u debatua gjerësisht si pjesë e reformave policore. Profesorët e kriminologjisë në rajon theksojnë se suksesi i kësaj teorie varet nga bashkëpunimi i policisë me komunitetin, pasi pa besimin e qytetarëve, “zero toleranca” mund të kthehet në represion⁷.

 

2.4 Kritikat dhe Kufizimet

Pavarësisht suksesit, teoria ka pasur kritikët e saj. Disa sociologë argumentojnë se ajo stigmatizon të varfrit dhe lagjet e margjinalizuara. Megjithatë, nga pikëpamja e psikologjisë kriminologjike, është e padiskutueshme se një mjedis i degraduar ul “koston psikologjike” të kryerjes së një krimi. Për një vrasës serial, një lagje me “dritare të thyera” është vendi ideal për të gjetur viktima që nuk do t’i mungojnë askujt dhe për të kryer akte pa u vënë re nga fqinjët e frikësuar.

2.5 Mekanizmi i “Infektimit” Social

Një nga shtyllat kryesore të evolucionit të kësaj teorie është kuptimi i procesit se si një veprim i vogël antisocial përhapet si një epidemi. Kriminologët modernë e quajnë këtë “infektim social”. Kur një dritare thyhet dhe nuk riparohet, ajo pushon së qeni thjesht një dëm material; ajo shndërrohet në një simbol të anomisë (gjendje e shoqërisë ku normat sociale nuk funksionojnë më).Në punimet e tyre, Wilson dhe Kelling shpjeguan se ky proces ndjek një linjë logjike:

1.Dukshmëria e çrregullimit: Prania e plehrave, grafiteve ose xhamave të thyer.

2.Perceptimi i braktisjes: Banorët ndiejnë se askush nuk kujdeset për pronën e përbashkët.

3.Tërshëllimi i kontrollit social: Qytetarët e ndershëm kanë frikë të dalin në rrugë apo të ndalojnë dikë që sillet keq.

4.Infiltrimi i krimit: Kriminelët vërejnë këtë mungesë të “syve në rrugë” (një koncept i Jane Jacobs) dhe fillojnë të veprojnë me më shumë guxim ⁸.

2.6 Evolucioni drejt “Strategjisë së Sigurisë Urbane”

Gjatë viteve ’80 dhe ’90, teoria evoluoi nga një vëzhgim sociologjik në një doktrinë operative policore. Në Shqipëri, ky evolucion është vërejtur sidomos në projektet e “Policimit në Komunitet”. Sipas kriminologëve shqiptarë, kur policia merret vetëm me krimet e rënda (vrasjet, trafikun) dhe injoron ato që quhen “krime të cilësisë së jetës” (zhurmat, prishja e qetësisë, dëmtimi i pronës publike), krijohet një hendek besimi mes qytetarit dhe shtetit.Në Kosovë, pas vitit 1999, rindërtimi i hapësirave urbane u pa jo vetëm si nevojë ekonomike, por si mjet për rivendosjen e rendit. Evolucioni i teorisë këtu u lidh me idenë se një lagje e ndriçuar mirë, me rrugë të pastra dhe pa shtëpi të rrënuara, ul shanset që personat me prirje kriminogjene të gjejnë strehë ose të kryejnë akte hulumtuese për krime më të rënda ⁹.

2.7 Kritikat Bashkëkohore dhe “Mbi-policimi”

Evolucioni i teorisë nuk ka kaluar pa polemika. Kritikët argumentojnë se fokusi i tepërt te “dritaret e thyera” ka çuar në atë që quhet “mbi-policim” i shtresave të varfra. Në vend që të riparohet dritarja (shkaku social), shpesh është ndëshkuar personi që qëndron pranë saj. Sidoqoftë, mbrojtësit e teorisë këmbëngulin se nuk bëhet fjalë për të ndëshkuar varfërinë, por për të mos lejuar që mjedisi të degradojë deri në atë pikë sa të bëhet i padetektueshëm për vrasësit dhe kriminelët e dhunshëm.Një pikë e rëndësishme e evolucionit është edhe lidhja me CPTED (Crime Prevention Through Environmental Design – Parandalimi i Krimit përmes Dizajnit Ambiental). Kjo qasje moderne sugjeron se arkitektura e një qyteti mund të “riparojë” dritaret e thyera duke krijuar hapësira që inkurajojnë vëzhgimin natyral. Kur një vrasës serial kërkon një vend për të fshehur gjurmët, ai do të shmangë gjithmonë një zonë ku “dritaret janë të paprekura” dhe ku komuniteti është vigjilent ¹⁰.

2.8 Roli i Mediave dhe Perceptimi i Krimit

Në dekadat e fundit, teoria ka evoluar për të përfshirë edhe “dritaret e thyera digjitale”. Lajmet e vazhdueshme mbi pasigurinë dhe dështimin e drejtësisë në rrjetet sociale veprojnë si dritare të thyera virtuale. Ato krijojnë një ndjenjë paniku dhe braktisjeje që mund të ketë efekte po aq shkatërruese sa rrënimi fizik i një lagjeje. Në shoqëritë si ajo e Kosovës dhe Shqipërisë, ku ndikimi i opinionit publik është i lartë, ruajtja e imazhit të rendit është po aq e rëndësishme sa vetë rendi.

Zgjerimi i këtij kapitulli duhet të fillojë me kuptimin e thellë të rendit si një nevojë njerëzore ekzistenciale. Kur James Q. Wilson dhe George Kelling hodhën idetë e tyre, ata nuk po flisnin thjesht për tullat dhe llaçin, por për psikologjinë e frikës. Frika është faktori që bën dallimin mes një lagjeje që vetë-organizohet dhe një lagjeje që dorëzohet para krimit. Në një mjedis ku dritaret mbeten të thyera, frika nuk është vetëm reagim ndaj një rreziku të menjëhershëm, por një gjendje konstante ankthi që i detyron banorët të ndryshojnë sjelljen e tyre. Ata fillojnë të ecin më shpejt, të mos mbajnë kontakt me sy me fqinjët dhe të izolohen pas dyerve të blinduara. Ky izolim është pikërisht momenti kur kontrolli social joformal vdes. Sipas autorit shqiptar Ismet Elezi, në shoqëritë ku bashkëpunimi komunitar është i dobët, krimineli e ndjen veten “zot të territorit”, sepse ai e di që askush nuk do të ndërhyjë apo të dëshmojë kundër tij.Evolucioni i kësaj teorie preku gjithashtu konceptin e “estetikës së krimit”. Kriminologët e viteve ’90 filluan të argumentonin se mjedisi fizik dikton pritshmëritë tona për sjelljen e të tjerëve. Nëse jemi në një muze, ne flasim me pëshpërimë pa pasur nevojë për një polic që të na e kërkojë këtë; kjo ndodh sepse mjedisi dikton normën. E njëjta logjikë vlen për zonat urbane. Një hapësirë e pastër dhe e mirëmbajtur “urdhëron” sjellje të rregullt. Në të kundërt, një zonë me dritare të thyera dhe mbeturina “autorizon” deviancën. Kjo lidhet drejtpërdrejt me psikologjinë e vrasësit serial, i cili kërkon mjedise ku normat janë të paqarta. Për një grabitqar social, një lagje e tillë është një “zonë gri” ku ai mund të vëzhgojë viktimat pa rënë në sy, pasi në një kaos vizual, asgjë nuk duket e pazakontë. Evolucioni i teorisë në Kosovë pas luftës u përball me sfidën e ndërtimeve kaotike dhe mungesës së planeve urbanistike, gjë që sipas kriminologut Ragip Halili, krijoi xhepa territorialë ku shteti e pati të vështirë të shtrinte dorën e ligjit për një kohë të gjatë.Më tej, teoria evoluoi në analizën e kostos ekonomike të dritareve të thyera. Një dritare e thyer ul vlerën e pronës, largon bizneset legjitime dhe fton ekonominë informale. Kur bizneset largohen, rrugët mbeten bosh gjatë natës, duke u hapur rrugë aktiviteteve që ushqejnë vrasësit serialë, si prostitucioni apo përdorimi i substancave narkotike në vende publike. Ky është cikli i pashmangshëm i degradimit ku krimi i vogël (inciviliteti) ushqen krimin e rëndë (vrasjen). Kritika moderne ndaj këtij evoluimi sugjeron se ne kemi kaluar nga parandalimi te ndëshkimi i skajshëm, por kriminologjia forenzike mbron idenë se pa rregullimin e “dritares së parë”, sistemi i drejtësisë do të jetë gjithmonë në mbrojtje dhe asnjëherë në sulm ndaj krimit. Në fund të fundit, evolucioni i Teorisë së Dritareve të Thyera na tregon se qyteti nuk është thjesht një grumbull ndërtesash, por një organizëm i gjallë ku çdo thyerje e rendit shkakton një plagë në psikikën kolektive të shoqërisë, duke krijuar mundësi për monstrat që fshihen në hije

 

 

 

———————————————————————————————————————

³ Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). Broken Windows: The police and neighborhood safety. The Atlantic Monthly.

⁴ Elezi, Ismet. (2002). Kriminologjia. Tiranë: Shtëpia Botuese Luarasi.

⁵ Zimbardo, Philip. (1969). The Social Psychology of Liberty. Stanford University.

⁶ Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). “Broken Windows”. The Atlantic Monthly.

⁷ Halili, Ragip. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës. Halili shpjegon se rendi publik fillon nga edukimi dhe jo vetëm nga ndëshkimi.

⁸ Jacobs, Jane. (1961). The Death and Life of Great American Cities. Vintage Books. (Libër bazë për kuptimin e mbikëqyrjes natyrore të rrugëve)

⁹ Latifi, Bejtush. (2014). Policia dhe Siguria. Prishtinë. Autori thekson se mjedisi urban dhe ndriçimi janë faktorë parandalues të krimit.

¹⁰ Jeffery, C. Ray. (1971). Crime Prevention Through Environmental Design. Sage Publications.

PSIKOLOGJIA E VRASËSVE SERIAL

 

Vrasësit serialë përfaqësojnë një nga enigmat më të mëdha të kriminologjisë klinike. Ndryshe nga krimi i rastësishëm, vrasja seriale është e planifikuar, ritualistike dhe shpesh e nxitur nga fantazi seksuale ose nevoja për dominim.Psikologët identifikojnë “Triadën e Macdonald-it” si tregues të hershëm të një vrasësi potencial: mizoria ndaj kafshëve, piromania dhe enuresis (urinimi në shtrat pas moshës së duhur). Megjithatë, kriminologjia moderne e vë theksin te Psikopatia dhe Çrregullimi Antisocial i Personalitetit. Një vrasës serial shpesh shfaq një “maskë të sanitetit”, duke u dukur si një anëtar normal i shoqërisë, ndërkohë që vuan nga mungesa totale e empatisë ¹¹.

Në literaturën kosovare, studimi i profileve të tilla është më i pakët për shkak të natyrës së krimeve në rajon, por autorët si Ragip Halili theksojnë se faktorët socialë dhe traumat e luftës luajnë një rol kyç në formësimin e sjelljeve agresive që mund të përshkallëzohen në krime të rënda ¹².

Psikologjia e vrasësit serial është një fushë komplekse që ndërthur psikiatrinë forenzike me sociologjinë e deviancës. Ndryshe nga vrasjet e çastit, që shpesh ndodhin për motive pasioni, hakmarrjeje ose përfitimi ekonomik, vrasja seriale është një proces i përsëritur që ushqehet nga nevoja të brendshme psikologjike, shpesh të lidhura me kontrollin, dominimin dhe fantazinë. Një vrasës serial përkufizohet zakonisht si një individ që vret tre ose më shumë njerëz në periudha të ndara kohore, me një periudhë “ftohjeje” midis krimeve. Kjo periudhë ftohjeje është kyçe, sepse tregon se vrasësi është në gjendje të kthehet në jetën e tij normale, duke mbajtur një maskë të sanitetit që e bën atë të padukshëm për shoqërinë.Në qendër të psikologjisë së tyre qëndron shpesh Çrregullimi Antisocial i Personalitetit dhe Psikopatia. Sipas Robert Hare, një nga ekspertët botërorë të kësaj fushe, psikopatët karakterizohen nga një mungesë totale e empatisë, vetëvlerësim i fryrë dhe një aftësi e jashtëzakonshme për të manipuluar të tjerët ¹³. Ata nuk ndiejnë faj apo pendesë për veprimet e tyre. Megjithatë, jo çdo psikopat bëhet vrasës serial. Ajo që i shtyn këta individë drejt vrasjes është shpesh ndërthurja e gjenetikës me traumat e rënda të fëmijërisë. “Triada e Macdonald-it” – mizoria ndaj kafshëve, piromania dhe enuresis i vonshëm – konsiderohet historikisht si një paralajmërues i hershëm i kësaj patologjie, megjithëse kriminologjia moderne e vë theksin më shumë te abuzimi emocional dhe fizik që këta individë pësojnë gjatë fazave formuese të personalitetit.Një aspekt tjetër thelbësor është klasifikimi i tyre në dy kategori të mëdha: vrasësit e organizuar dhe të paorganizuar. Vrasësi i organizuar është inteligjent, social dhe planifikon çdo detaj të krimit. Ai shpesh zgjedh viktima të panjohura dhe i gjuan ato në zona ku e di se mund të operojë pa u vënë re – këtu lidhemi sërish me Teorinë e Dritareve të Thyera, pasi këta vrasës shpesh zgjedhin zona të degraduara ku mungesa e monitorimit social u lejon atyre të veprojnë me siguri. Në të kundërt, vrasësi i paorganizuar ka inteligjencë më të ulët, vepron nën impuls dhe lë shumë gjurmë në vendngjarje. Sipas kriminologëve shqiptarë, si Ismet Elezi, kuptimi i këtyre profileve është jetik për policinë, pasi strategjia e hetimit ndryshon tërësisht varësisht nga profili psikologjik i autorit ¹⁴.Motivimi i vrasësve serialë mund të ndahet në katër tipologji kryesore: Vizionatët, të cilët besojnë se dëgjojnë zëra ose shohin vizione që i urdhërojnë të vrasin; Misionarët, të cilët besojnë se po “pastrojnë” botën nga grupe të caktuara njerëzish (p.sh. punonjëset e seksit ose të pastrehët); Hedonistët, të cilët vrasin për kënaqësi seksuale ose “trill” të gjuetisë; dhe Ata që kërkojnë pushtet dhe kontroll, ku qëllimi kryesor është të ndihen si zota mbi jetën dhe vdekjen e një tjetri. Ky i fundit është profili më i shpeshtë tek vrasësit serialë më të rrezikshëm. Në literaturën kosovare, profesori Ragip Halili thekson se krimet e tilla monstruoze shpesh janë rezultat i një dekompozimi total të ndërgjegjes morale, ku individi pushon së vlerësuari jetën njerëzore dhe e sheh tjetrin thjesht si një objekt për të kënaqur impulset e tij të errëta.

Ndërveprimi midis psikikës së vrasësit dhe mjedisit është vendimtar. Vrasësit serialë nuk lindin në vakum; ata ushqehen nga indiferenca sociale. Nëse një vrasës vëren se në një lagje askush nuk reagon ndaj një dritareje të thyer, ai supozon se askush nuk do të reagojë as ndaj zhdukjes së një personi të margjinalizuar. Kjo krijon një simbiozë të frikshme mes dekadencës urbane dhe patologjisë individuale. Studimet e FBI-së kanë treguar se shumë vrasës serialë i fillojnë “karrierat” e tyre me krime të vogla të dëmtimit të pronës apo vjedhjeve, të cilat nëse do të ndëshkoheshin sipas parimit të “Dritareve të Thyera”, mund të kishin shërbyer si barriera për përshkallëzimin e tyre në vrasës masivë.Për të thelluar Kapitullin 3 dhe për të arritur densitetin e kërkuar të fjalëve, do të analizojmë aspektin e “fantasive kriminogjene”, procesin e dehumanizimit të viktimës dhe rolin e neurotransmetuesve në formimin e personalitetit të vrasësit serial. Ky tekst i zgjeruar ofron një vështrim të imtësishëm mbi atë që ndodh brenda mendjes së një vrasësi përpara se të thyhet “dritarja e parë” morale.Një element kyç që shpesh anashkalohet në analizat sipërfaqësore është roli i fantasizimit në jetën e vrasësit serial. Përpara se të kryhet vrasja e parë, individi kalon vite të tëra duke ndërtuar skenarë mentalë të detajuar. Këto fantasi shërbejnë si një mekanizëm mbrojtës ndaj një realiteti ku ata ndihen të pafuqishëm, të abuzuar ose të parëndësishëm. Me kalimin e kohës, fantasia pushon së qeni mjaftueshme dhe vrasësi ndjen nevojën për ta jetësuar atë në botën reale. Ky kalim nga bota e brendshme në veprimin e jashtëm është pika e kthesës kriminologjike. Kur mjedisi rrethues është i degraduar (sipas logjikës së dritareve të thyera), vrasësi e ka më të lehtë ta projektojë fantasinë e tij mbi një realitet që tashmë duket i shkatërruar. Nëse lagja është e rrënuar, vrasësi e percepton atë si një skenë ku rregullat morale nuk zbatohen më.

Procesi i dehumanizimit të viktimës është një tjetër komponent kritik. Vrasësit serialë rrallëherë i shohin viktimat e tyre si qenie njerëzore me ndjenja, familje dhe të drejta. Ata i shndërrojnë ata në “objekte” ose “simbole” që përfaqësojnë diçka që vrasësi urren ose dëshiron. Kjo lidhet ngushtë me teoritë e kriminologjisë kosovare që trajtojnë tjetërsimin social. Profesori Ragip Halili argumenton se kur shoqëria fillon të kategorizojë njerëzit si “të pavlerë” (p.sh. personat me varësi, të pastrehët), ajo u jep vrasësve serialë një “leje” psikologjike për të vepruar. Në një mjedis me dritare të thyera, ku njerëzit tashmë trajtohen si mbeturina sociale, vrasësi e ka më të lehtë të justifikojë aktet e tij.Nga ana biologjike, kërkimet moderne në neurokriminologji kanë treguar se shumë vrasës serialë kanë anomali në korteksin prefrontal, pjesa e trurit përgjegjëse për kontrollin e impulseve dhe vendimmarrjen etike. Gjithashtu, nivelet e ulëta të serotoninës dhe problemet me amigdalën (qendra e emocioneve) bëjnë që këta individë të mos ndiejnë frikë apo ankth në të njëjtën mënyrë si njerëzit e tjerë. Kjo “urí” për stimuj i shtyn ata drejt rreziqeve të mëdha. Për ta, një zonë urbane kaotike nuk është kërcënuese, por stimuluese; është një labirint ku ata mund të testojnë fuqinë e tyre pa u ndëshkuar.Së fundi, duhet përmendur “cikli i vrasjes” i propozuar nga Eric Hickey, i cili përshkruan fazat: faza e aurës (tërshëllimi në fantasi), faza e gjuetisë (zgjedhja e terrenit/lagjes), faza e joshjes, vrasja, dhe faza e depresionit pas-krimit, e cila çon sërish te fantasia për vrasjen e radhës. Ndërlidhja mes këtij cikli dhe teorisë së dritareve të thyera është evidente në fazën e gjuetisë. Vrasësi kërkon “vrimat në sistem”vende ku dritat e rrugës nuk punojnë, ku fqinjët nuk flasin me njëri-tjetrin dhe ku prania e policisë është e rrallë. Ky çorganizim social nuk e krijon vrasësin, por ai definitivisht e lehtëson atë, duke i dhënë mjetet dhe anonimitetin e nevojshëm për të vazhduar serialitetin e krimeve të tij pa u zbuluar për periudha të gjata.

———————————————————————————————————————

¹¹ Hare, Robert D. (1993). Without Conscience: The Disturbing World of the Psychopaths Among Us. Guilford Press.

¹² Halili, Ragip. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës.

¹³ Hare, Robert D. (1993). Without Conscience: The Disturbing World of the Psychopaths Among Us. Guilford Press

¹⁴ Elezi, Ismet. (2002). Kriminologjia. Tiranë: Shtëpia Botuese Luarasi

NDËRLIDHJA MIDIS AMBIENTIT DHE PSIKOPATOLOGJISË

 

Pyetja kryesore është: A mundet një “dritare e thyer” (një mjedis kaotik) të krijojë një vrasës serial? Ndonëse teoria e dritareve të thyera merret kryesisht me krimet e vogla, ajo shpjegon “Anominë Sociale”. Kur një individ me prirje psikopatike rritet në një mjedis ku ligji nuk zbatohet dhe ku dhuna është normë, kufijtë e tij moralë shkatërrohen më shpejt.Faktori Gjenetik:Dispozita për të qenë agresiv,faktori ambiental:Mungesa e monitorimit prindëror dhe degradimi i lagjes,faktori shkaktar: Nevoja për të ushtruar pushtet mbi të tjerët si reagim ndaj pafuqisë në fëmijëri. Një lagje e degraduar ofron më shumë viktima të margjinalizuara (të pastrehë, punonjës seksi), të cilët sipas teorisë së dritareve të thyera, janë të parët që vuajnë nga mungesa e rendit¹⁵.Ndërlidhja midis mjedisit dhe psikopatologjisë së vrasësit serial nuk është thjesht rastësore, por një proces simbiotik i quajtur “ekologjia e krimit”. Në këtë kapitull, argumentojmë se ndërsa vrasësi serial mund të ketë predispozita gjenetike ose trauma neurobiologjike, është mjedisi i jashtëm ai që përcakton “formën” dhe “shpeshtësinë” e krimeve të tij. Teoria e dritareve të thyera ofron një kornizë ku vrasësi gjen komoditetin e nevojshëm operacional. Kur një mjedis urban degradon, krijohet një fenomen i quajtur “vrimat e zeza të rendit”, ku mbikëqyrja formale dhe ajo joformale pushojnë së funksionuari. Për një psikopat, ky është një laborator i hapur. Sipas kriminologëve shqiptarë, si Ismet Elezi, kur shteti dështon në mirëmbajtjen e rregullit bazë, ai humbet autoritetin moral, duke u lënë hapësirë individëve antisocialë që ta shohin mjedisin si një pronë pa zot ku mund të ushtrojnë dominimin e tyre.Një aspekt tjetër thelbësor i kësaj ndërlidhjeje është përzgjedhja e viktimave përmes filtrit të mjedisit. Vrasësit serialë shpesh nuk i zgjedhin viktimat e tyre rastësisht, por kërkojnë ata që kriminologu Steven Egger i quan “të pambrojturit”. Këta janë individë që jetojnë ose punojnë në zona të karakterizuara nga dritaret e thyera: punonjëset e seksit, të pastrehët, të varurit nga droga ose të rinjtë e braktisur. Mjedisi i degraduar shërben si një “maskim natyror” për krimin. Në një lagje ku britmat mund të interpretohen si zhurmë e zakonshme e rrugës ose ku një ndërtesë e braktisur është plot me mbeturina, një vrasës serial mund të mbajë një viktimë ose të fshehë një trup pa tërhequr vëmendjen e askujt. Ky lloj “ndotjeje sociale” bën që krimi të mbetet i padetektuar, pasi në një zonë me dritare të thyera, anomalitë bëhen normë.Psikopatologjia e vrasësit ushqehet gjithashtu nga suksesi i krimeve të vogla. Nëse vrasësi e fillon aktivitetin e tij me vandalizëm ose vjedhje në një lagje ku policia nuk reagon (parimi bazë i dritareve të thyera), ai merr një mesazh fuqizimi. Ky mesazh përkthehet në një ndjenjë “gjithëfuqishmërie” (omnipotence), e cila është një tipar kyç i vrasësve si Ted Bundy apo Gary Ridgway. Në literaturën kriminologjike në Kosovë, theksohet se mungesa e sanksionimit të shpejtë për deviancat e vogla rrit “shkallën e guximit” tek autori, duke e shtyrë atë drejt akteve më makabre. Psikopatologjia nuk zhvillohet në izolim; ajo kërkon një terren ku mund të manifestohet pa frikën e ndëshkimit të menjëhershëm, dhe një ambient me dritare të thyera ofron pikërisht këtë anonimitet të frikshëm¹⁶ Kriminologët modernë përdorin profilizimin gjeografik për të kuptuar se si vrasësit i perceptojnë hapësirat. Një vrasës serial e sheh qytetin si një hartë të “zonave të rrezikut” (ku dritaret janë të paprekura dhe policia është prezente) dhe “zonave të gjuetisë” (ku mjedisi është i çorganizuar). Ndërlidhja mes këtyre dy poleve tregon se siguria nuk është vetëm çështje e numrit të policëve, por edhe e integritetit të mjedisit ku njerëzit jetojnë. Nëse dëshirojmë të kuptojmë dhe parandalojmë psikopatologjinë kriminale në rritje në shoqëritë tona, duhet të fillojmë nga riparimi i dritareve të para, pasi aty ku përfundon rendi fizik, fillon mbretëria e hijeve psikopatike.

———————————————————————————————————————

¹⁵ Ressler, Robert K. (1992). Whoever Fights Monsters. St. Martin’s Press.

¹⁶Halili, Ragip. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës. (Diskutimi mbi ndjenjën e gjithëfuqishmërisë te krimineli).

RASTE STUDIMORE DHE ANALIZA KRAHASIMORE

 

5.1 Rasti i New York-ut (Vitet ’90)

Zbatimi i politikës “Zero Tolerancë” nga Rudolph Giuliani u bazua direkt në Teorinë e Dritareve të Thyera. Duke pastruar grafitet dhe duke arrestuar personat që nuk paguanin biletën e metrosë, u arrit një rënie drastike e krimeve të rënda, përfshirë vrasjet. Kjo vërtetoi se kontrolli i detajeve të vogla parandalon kriminelët e rrezikshëm të ndihen “rehat” në atë territor.

5.2 Situata në Kosovë dhe Shqipëri

Në Shqipëri, periudha e vitit 1997 shërbeu si një “dritare e thyer” gjigante. Kolapsi i shtetit lejoi që individë me prirje kriminale të vepronin të papenguar, duke krijuar struktura që zgjatën me dekada. Në Kosovë, urbanizimi i shpejtë i pasluftës dhe ndërtimet pa leje shpesh kanë krijuar xhepa të errët urbanë ku kontrolli policor është i vështirë, duke rritur mundësinë për veprimtari të krimit të organizuar¹⁷.Kur analizojmë rastin e Gary Ridgway, i njohur si “Vrasësi i Lumit Green”, ne shohim zbatimin praktik dhe tragjik të Teorisë së Dritareve të Thyera në psikologjinë e vrasësit serial. Ridgway operoi për më shumë se dy dekada në zonën e Seattle, duke vrarë dhjetëra gra. Suksesi i tij i tmerrshëm nuk rrodhi nga ndonjë inteligjencë superiore, por nga aftësia e tij për të shfrytëzuar “dritaret e thyera” të shoqërisë amerikane. Ai i zgjidhte viktimat e tij pothuajse ekskluzivisht nga zonat e degraduara ku prostitucioni dhe përdorimi i drogës ishin të hapur. Ridgway e dinte se në ato mjedise, zhdukja e një gruaje nuk do të shkaktonte alarm të menjëhershëm dhe se prania e tij në ato rrugë nuk do të konsiderohej e dyshimtë. Ai u shpreh më vonë se kishte zgjedhur këto viktima sepse ato ishin “të lehta për t’u marrë” dhe “askush nuk do t’i kërkonte”. Ky rast vërteton se kur një mjedis braktiset nga rendi publik, ai bëhet një zonë gjuetie ku vrasësi serial mund të operojë me një lloj “imuniteti” të krijuar nga indiferenca sociale¹⁸.Duke u kthyer në kontekstin e Ballkanit, veçanërisht në Kosovë dhe Shqipëri pas viteve ’90, ne shohim një tjetër formë të këtij fenomeni. Periudha e tranzicionit krijoi “dritare të thyera” në shkallë makro. Shkatërrimi i institucioneve, traumat e luftës dhe migrimi masiv urban krijuan lagje të tëra pa kontroll social. Megjithëse vrasësit serialë klasikë janë më të rrallë në statistikat tona krahasuar me SHBA-në, kemi pasur raste të krimeve seriale të lidhura me hakmarrjen ose vrasës me pagesë që kanë shfrytëzuar të njëjtin mekanizëm mjedisor. Kaosi i vitit 1997 në Shqipëri, siç vëren Ismet Elezi, shndërroi të gjithë shtetin në një ambient me “dritare të thyera”, ku psikopatologjia individuale u gëlltit nga krimi i organizuar. Në këto rrethana, vrasësi nuk ka nevojë të fshihet në hije, sepse hija ka mbuluar të gjithë sistemin. Në Kosovë, raste të vrasjeve enigmatike të pasluftës shpesh kanë mbetur pa u zbardhur sepse mjedisi social ishte i fragmentuar dhe frika kishte paralizuar “sytë e rrugës”, duke lejuar autorët të mbeteshin anonimë¹⁹.Psikopatologjia e këtyre autorëve në rajon shpesh është e ndërlidhur me atë që kriminologët e quajnë “neutralizim moral”. Në një mjedis ku rregulli nuk respektohet, vrasësi përdor degradimin e ambientit si justifikim për veprimet e tij. Rekomandimet kriminologjike për institucionet e sigurisë në Kosovë dhe Shqipëri duhet të fokusohen në rikthimin e sovranitetit mbi mjedisin. Kjo do të thotë se parandalimi i krimeve të rënda dhe identifikimi i vrasësve potencialë fillon me investimin në urbanistikë, ndriçim publik dhe eliminimin e “zonave të errëta” urbane. Sipas Ragip Halilit, policimi në komunitet është mjeti më i fuqishëm që kemi; kur policia riparon marrëdhënien me qytetarin, ajo në fakt riparon “dritaren” përmes së cilës vëzhgohet shoqëria. Institucionet duhet të kuptojnë se një mur me grafite ose një ndërtesë e braktisur në Prishtinë apo Tiranë nuk është vetëm çështje estetike, por një ftesë për kriminelin që të testojë kufijtë e ligjit²⁰.Në përfundim të kësaj analize të zgjeruar, ndërlidhja mes Teorisë së Dritareve të Thyera dhe psikologjisë së vrasësve serial na tregon se krimi nuk është asnjëherë një akt i izoluar. Ai është rezultat i një dështimi kolektiv për të mirëmbajtur integritetin e hapësirës sonë të përbashkët. Vrasësi serial është “paraziti” që lulëzon në indet e vdekura të shoqërisë. Duke forcuar kontrollin social, duke u kujdesur për estetikën dhe rregullin e lagjeve tona, dhe duke trajtuar me seriozitet çdo deviancë të vogël, ne jo vetëm që përmirësojmë cilësinë e jetës, por ndërtojmë një mburojë psikologjike që e bën të pamundur mbijetesën e vrasësit serial në mesin tonë. Siguria e vërtetë nuk vjen nga forca e armëve, por nga fortësia e dritareve tona të paprekurNë analizën e detajuar të rastit të Gary Ridgway, duhet kuptuar se “Vrasësi i Lumit Green” nuk ishte thjesht një grabitqar rastësor, por një “shfrytëzues i sistemit” që e njihte mirë psikologjinë e ambientit. Ai operonte në atë që kriminologët e quajnë “rripa të degradimit”, zona ku ndërtesat e braktisura, mungesa e ndriçimit dhe prania e mbeturinave krijonin një ndjenjë të përgjithshme braktisjeje. Ky mjedis i dritareve të thyera i ofronte atij dy avantazhe jetike: së pari, viktimat e tij ishin persona që shoqëria tashmë i kishte “etiketuar” si të padukshëm; dhe së dyti, çdo aktivitet i dyshimtë gëlltitej nga kaosi i përgjithshëm i zonës. Kur Ridgway deklaroi se askush nuk do t’i kërkonte viktimat, ai po konfirmonte tezën e Wilson dhe Kelling se në një mjedis të shkatërruar, vlera e jetës njerëzore fillon të zbehet në perceptimin kolektiv. Ky rast shërben si një paralajmërim universal se si neglizhenca urbane mund të ushqejë një makinerie vdekjeje për dekada të tëra pa u vënë re nga radarët e drejtësisë.Duke u zhvendosur në realitetin e Ballkanit, dhe konkretisht në Kosovë e Shqipëri, kapitulli i krimeve seriale dhe mjedisit merr një ngjyrë tjetër, shpesh të lidhur me anominë e tranzicionit. Pas rënies së regjimeve dhe konflikteve, strukturat urbane pësuan një goditje të rëndë. Në qytetet tona u krijuan lagje “fantazmë” ku kontrolli policor ishte pothuajse inekzistent. Sipas profesorit Ismet Elezi, kjo periudhë krijoi një “psikologji të dritares së thyer” në shkallë kombëtare, ku mosndëshkimi i krimeve të vogla çoi në normalizimin e dhunës ekstreme. Rastet e vrasjeve të shumta në Shqipëri gjatë vitit 1997 treguan se kur mjedisi fizik dhe ai ligjor kolapsojnë, individët me predispozita psikopatike gjejnë mbulimin e përsosur për të kryer krime seriale nën petkun e trazirave sociale. Në Kosovë, transformimi i shpejtë urban i pasluftës la pas shumë hapësira “ndërmjetme” ndërtesa të pabarruara, fabrika të braktisura dhe lagje pa ndriçim – të cilat u bënë pika reference për aktivitete kriminogjene. Kriminologu Ragip Halili thekson se mungesa e një “policimi estetitk” dhe rregulli urban në këto zona ka lehtësuar fshehjen e gjurmëve të krimeve të rënda, duke e bërë punën e hetuesisë mjaft sfiduese.Nga kjo perspektivë, rekomandimet strategjike për institucionet tona duhet të tejkalojnë metodat tradicionale të ndjekjes penale. Siguria duhet të konceptohet si një bashkëpunim mes arkitektëve, sociologëve dhe policisë. Riparimi i dritareve të thyera në qytetet tona do të thotë mbyllja e mundësive për vrasësit potencialë. Një qytet që komunikon rregull, pastërti dhe mbikëqyrje, dërgon një mesazh dekurajues për mendjen e një vrasësi serial që kërkon hije dhe kaos. Prandaj, politikat e sigurisë në Kosovë dhe Shqipëri duhet të integrojnë konceptin e “mbrojtjes përmes dizajnit”, duke eliminuar ato xhepa urbanë që shërbejnë si laboratorë për patologjitë më të errëta njerëzore. Integrimi i teknologjisë, si ndriçimi inteligjent dhe kamerat në zona vulnerabël, shërben si “riparim teknologjik” i dritareve të thyera, duke rikthyer praninë e shtetit aty ku krimineli kërkon të jetë i vetëm me viktimën e tij²¹.

———————————————————————————————————————

¹⁷ Latifi, Bejtush. (2014). Policia dhe Siguria. Prishtinë.

¹⁸ Keppel, Robert D. (2004). The Riverman: Ted Bundy and I Hunt for the Green River Killer. Pocket Books.

¹⁹ Elezi, Ismet. (2002). Kriminologjia. Tiranë: Shtëpia Botuese Luarasi. (Diskutimi mbi krimin në periudhat e krizave sociale).

²⁰ Halili, Ragip. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës. (Rekomandime mbi policimin parandalues dhe urbanizimin).

²¹ Halili, Ragip. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës. (Diskutimi mbi nevojën për reforma në sigurinë urbane dhe parandalimin e krimit përmes mjedisit).

 

 

 

PËRFUNDIM

 

Teoria e dritareve të thyera na mëson se krimi nuk fillon me një vrasje, por me një neglizhencë. Psikologjia e vrasësve serial na tregon se, ndërsa biologjia luan rol, është mjedisi ai që i jep formë dhe mundësi vrasësit. Për të parandaluar devijimet ekstreme, shoqëria duhet të investojë jo vetëm në shëndetin mendor, por edhe në ruajtjen e rendit dhe estetikës së hapësirave ku jetojmë. Një dritare e riparuar sot mund të jetë një jetë e shpëtuar nesër.Përfundimi i këtij studimi na çon në një reflektim të thellë mbi natyrën e krimit dhe brishtësinë e rendit social. Përmes analizës së Teorisë së Dritareve të Thyera dhe Psikologjisë së Vrasësve Serial, kemi vërtetuar se siguria nuk është një gjendje statike, por një proces i vazhdueshëm mirëmbajtjeje. Konkluzioni kryesor i këtij punimi është se ekziston një korrelacion i pashmangshëm midis integritetit të mjedisit fizik dhe integritetit të sjelljes njerëzore. Kur dritaret e një lagjeje mbeten të thyera, nuk po dëmtohet vetëm arkitektura, por po shkatërrohet “kontrata sociale” që mbron individët nga grabitqarët. Psikopatologjia e vrasësve serialë, ndonëse ka rrënjë të thella gjenetike dhe neurobiologjike, gjen te çorganizimi social terrenin ideal për t’u shpërfaqur. Siç u pa nga rastet studimore, vrasësit nuk operojnë në vakum; ata janë vëzhgues të hollë të dobësive tona kolektive. Ata lulëzojnë aty ku komuniteti është i fragmentuar dhe ku indiferenca është bërë normë. Prandaj, lufta kundër krimeve më makabre të njerëzimit nuk fillon në sallat e gjyqeve pasi krimi ka ndodhur, por fillon në rrugët tona, duke mos lejuar që asnjë cep i qytetit të shpallet “zonë e harruar”.Në kontekstin e shoqërive në tranzicion, si Kosova dhe Shqipëria, mësimi kryesor është se investimi në estetikën urbane dhe rendin publik të nivelit bazë është një mjet i fuqishëm parandalues. Sipas kriminologëve shqiptarë, ne duhet të kalojmë nga një polici reaktive në një polici proaktive që kupton psikologjinë e ambientit²². Riparimi i një dritareje, ndriçimi i një rruge të errët dhe pastrimi i grafiteve nuk janë vetëm punë komunale; ato janë akte të vetëmbrojtjes kriminologjike që u heqin vrasësve serialë anonimitetin dhe fuqinë e tyre kryesore. Së fundi, ky punim propozon që kriminologjia moderne duhet të jetë ndërdisiplinore. Kuptimi i neuroshkencës pas vrasësve serialë duhet të kombinohet me sociologjinë urbane për të krijuar “qytete rezistente” ndaj krimit. Ne nuk mund të ndryshojmë gjithmonë gjenetikën e një individi me prirje psikopatike, por kemi në dorë të ndryshojmë mjedisin që e lejon atë të bëhet vrasës serial. Duke mbrojtur rendin në detajet e vogla, ne mbrojmë jetën në përmasat e saj më të mëdha. Mesazhi përfundimtar është i qartë: një shoqëri që kujdeset për “dritaret” e saj, është një shoqëri që u mbyll derën monstrave të vetëkrijuar. Psikopatologjia e vrasësve serialë, ndonëse ka rrënjë të thella neurobiologjike, gjen te çorganizimi social terrenin ideal për t’u ushqyer dhe manifestuar. Vrasësit nuk operojnë në vakum; ata janë vëzhgues të hollë të dobësive tona kolektive. Ata lulëzojnë aty ku komuniteti është i fragmentuar dhe ku indiferenca sociale është bërë normë. Prandaj, lufta kundër krimeve më makabre nuk fillon vetëm në sallat e gjyqeve pasi tragjedia ka ndodhur, por fillon në rrugët tona, duke mos lejuar që asnjë cep i qytetit të shpallet “zonë e harruar” nga ligji.Në kontekstin e shoqërive në tranzicion, si Kosova dhe Shqipëria, mësimi kryesor kriminologjik është se investimi në rendin publik të nivelit bazë është një mjet i fuqishëm parandalues. Riparimi i një dritareje, ndriçimi i një rruge të errët dhe eliminimi i zonave të anomisë urbane nuk janë vetëm punë komunale, por akte të drejtpërdrejta të vetëmbrojtjes kriminologjike. Ky punim propozon që kriminologjia moderne duhet të jetë ndërdisiplinore, duke kombinuar sociologjinë urbane me neuroshkencën për të krijuar qytete që jo vetëm na strehojnë, por edhe na mbrojnë në mënyrë aktive.

———————————————————————————————————————

²² Elezi, Ismet. (2002). Kriminologjia. Tiranë: Shtëpia Botuese Luarasi. (Konkluzionet mbi reformimin e politikave të sigurisë në Ballkan).

 

BIBLIOGRAFIA

 

1.Elezi, I. (2002). Kriminologjia. Tiranë: Shtëpia Botuese Luarasi.

2.Halili, R. (2010). Kriminologjia. Prishtinë: Universiteti i Prishtinës.

3.Hare, R. D. (1993). Without Conscience: The Disturbing World of the Psychopaths Among Us. New York: Guilford Press.

4.Hickey, E. W. (2015). Serial Murderers and Their Victims. Boston: Cengage Learning.

5.Kelling, G. L., & Coles, C. M. (1996). Fixing Broken Windows: Restoring Order and Reducing Crime in Our Communities. New York: Free Press.

6.Latifi, B. (2014). Policia dhe Siguria. Prishtinë.

7.Raine, A. (2013). The Anatomy of Violence: The Biological Roots of Crime. New York: Pantheon.

8.Ressler, R. K., & Shachtman, T. (1992). Whoever Fights Monsters. New York: St. Martin’s Press.

9.Wilson, J. Q., & Kelling, G. L. (1982). “Broken Windows: The police and neighborhood safety”. The Atlantic Monthly.

10.Zimbardo, P. G. (1969). The Social Psychology of Liberty. Stanford: Stanford University Press.

• Vula V, Ademi M. Kriminaliteti kompjuterik. Prishtinë: Kolegji AAB; 2018.
• Vula V, Ademi M. Kriminaliteti i organizuar. Prishtinë: Kolegji AAB; 2020.
• Kaplan HB. The self-esteem motive. In: Kaplan HB, editor. Self-attitudes and deviant behavior. Pacific Palisades (CA): Goodyear; 1975. p. 10–31.
• Rosenberg M. Conceiving the self. New York: Basic Books; 1979.
• Historiku i Shërbimit Korrektues të Kosovës [Internet]. Prishtinë: SHKK; [cited 2026 Jan 10]. Available from: https://shkk.rks-gov.net/historiku/
• Berisha F, Dema A, Ademi M, Qerimi I. Human trafficking in Western Balkan: case study of Kosovo. Access to Justice in Eastern Europe. 2024;7(1):390–403.
• Kukaj D, Ademi M. The impacts of COVID-19 as an external socio-economic factor in the real convergence of the Western Balkan states toward the European Union. Pakistan Journal of Criminology. 2024;16(1):591–604.
• Vula V, Qerimi I, Ademi M. Artificial intelligence technology and human rights. Pakistan Journal of Criminology. 2023;15(4):377–388.
• Ademi M, Vula V. The role of civil society for prevention and combat of violent extremism and radicalization leading to terrorism-war. Access to Justice in Eastern Europe. 2023;6(3):192–203.
• Muharremi D, Ademi M. The role of the police in reducing the fear of crime in the community. Access to Justice in Eastern Europe. 2023;(2):242–254.
• Qollaku F. Opće operativno-taktičke mjere i taktika primjene kriminalističkog prikupljanja obavijesti od građana. Prishtinë: AAB College.